بەشەکان
ئامار
پرسیارەکان: ١٥٣٥ کۆی سەردان: ٦٨٤٧٠٧
پرسیار لەوێنەدا
ئادابەکانى هاوڕێیەتى کامانەن؟

الحمد لله وحده والصلاة والسلام على من لا نبى بعده،نبينا محمد وعلى اله وصحبه الى يوم الدين، أما بعد:
بەڕاستى هاوەڵێتى كۆمەڵە ئادابێكى هەیە كەم كەس هەیە ئاگادارى بێ، بۆیە ئێمە زۆر جار هاوەڵێتى ئەبینین كە هەڵدەگێڕێتەوە بۆ دوژمنایەتى،وەهاوڕێ یەتى هەڵدەگێڕێتەوە بۆ دڵپیسى و دژایەتى، وەئەگەر هەموو چاكەكان دەست بگرن بە ئادابى هاوەڵێتى یەوە ئەوە لێك جیابوونەوە ڕوونادات .
وەئادابەكانى هاوەڵێتى كە پێویستە ئاگامان لێی بێت.:
1_ئەبێ هاوەڵێتى و برایەتى لەبەر خوا بێت.
2_ئەبێ هاوەڵەكە خاوەن دین و ڕەوشت بێت.وەك پێغەمبەر صلى الله عليه وسلم ئەفەرمێ: "المرء على دين خليله فلينظر أحدكم من يخالل"أخرجه احمد وابوداود وحسنه الالبانى.
3_ئەبێ هاوەڵەكە خاوەن عەقڵێكى چاك بێت.
4_ئەبێ (عدل) بێت و (فاسق) نەبێ خاوەنى تاوانى گەورە نەبێت، ولەسەر بچووكیش بەردەوام نەبێت،شوێنى سوننەت بكەوێت و،بیدعەچى نەبێت.
5_وەئادابەكانى هاوەڵ: ئەوەیە كە عەیبى هاوەڵەكەى بشارێتەوەو بڵاوى نەكاتەوە.
6_ئەبێ ئامۆژگارى بكات بەنەرمى و خۆشەویستى، قسەى هەڵەى پێ نەكات.
7_ئەبێ ئارامى لەسەر بگرێ لەسەر ئامۆژگارى و بێ هیوانەبێ لەچاك بوون.
8_ئەبێ ئارام بگرێ لەسەر ئازارى هاوەڵەكەى.
9_ئەبێ بەوەفا بێت لەگەڵ هاوەڵەكەى جا لەهەر كاتێكدا بێت.
10_ئەبێ سەردانى بكات لەبەر خواى گەورە نەك لەبەربەرژەوەندى یەكى دونیایى.
11_ئەبێ پرسیارى بكات كە دیارنەبوو،یارمەتى خێزانى و ماڵ و منداڵی بدات كەسەفەرى كرد.
12_ئەبێ سەردانى بكات كەنەخۆش كەوت، وەسەلامى لێ بكات كە پێی گەیشت، وه ‌وەڵامى بداتەوە كەبانگى كرد، وەئامۆژگارى بكات كەداواى ئامۆژگارى لێ كرد، وەكەپژمى و ووتى:الحمد لله بڵێ:یرحمك الله وەكەمرد دواى جەنازەكەى بكەوێت.
13_ئەبێ چاكەكانى بڵاو بكاتەووە باسى باشى یەكانى بكات.
14_ئەبێ حەزى لەچاكە بێت بۆى وەك چۆن بۆ خۆى پێی خۆشە.
15_ئەبێ شارەزاى بكات لەو شتەى كەنایزانێ لەكاروبارى دینەكەى، وەڕێنموونى بكات بۆ ئەو شتەى كەچاكەى دین و دونیاى تێدایە.
16_ئەبێ سەرى بخات و غەیبەت کردنى ڕەد بکاتەوە كاتێ باسى كرا لەمەجلیسدا.
17_ئەبێ سەرى بخات بەستەمكارى و ستەم لێ كراوى،وەسەرخستنى بەستەم كارى ئەوەیە دەستى بگرێت و نەیەڵێ ستەم بكات.
18_بەخیلى پێ نەبات .
19_ئەبێ پیویستى یەكانى جێ بەجێ بكات وەهەوڵ بدات بۆ بەرژەوەندى یەكانى، وەلەچاكەى ڕازى بێت ئەگەر كەمیش بێ.
20_ئەبێ بەشدارى بكات لەخۆشى یەكانیدا، وەسەرەخۆشى لێ بكات لەدڵتەنگى و ناخۆشى یەكانیدا.
21_ئەبێ زۆر دوعاى بۆ بكات لەپشتەملەدا.
22_ئەبێ لەكاتى ناكۆكى نێوانیاندا ئینسافى هەبێ لەگەڵیدا.
23_ئەبێ عوزرەكانى وەرگرێت كەعوزرى هێنایەوە.
24_ئەبێ بەخێر هاتنى بكات لەكاتى سەردانیدا، وەڕووى گەش بێت بەرەو ڕووى،وزۆر ڕێزى لێ بگرێت.
25_ئەبێ دیارى پێشكەش بكات، و چاكەكانى لەبیرنەكات.
26_ئەبێ چاوەڕوانى پاداشت نەبێ لێ ى لەسەر چاكەكردنى بەرامبەرى.
27_ئەبێ پێی بڵى: كەخۆشم ئەوێیت وەك پێغەمبەر صلى الله عليه وسلم ئەفەرموێت: ((اذا أحب أحدكم أخاه فليعلمه أنه يحبه)) أخرجه أحمد وابوداود وصححه الشيخ الألباني.
28_ئەبێ عەیب دارى نەكات بەتاوانەكانى و بەخراپەیەك كەكردبێتى.
29_ئەبێ خۆى بەكەم بزانێ و فیز زلى نەكات بەرامبەرى. خواى گەورەش ئەفەرمێ: [وأخفض جناحك لمن اتبعك من المؤمنين ] الشعراء217
30_ئەبێ زۆر دەمە دەمەو ڕوو بەڕووى نەبێتەوە،وئەمەش نەكاتە ڕێگایەك بۆ دوور كەوتنەو لێ ى.
31_ئەبێ گومانى خراپى پێ نەبات. پێغەمبەر صلى الله عليه وسلم ئەفەرمى:((اياكم والظن فانّ الظن أكذب الحديث))رواه مسلم
32_ئەبێ نهێنى یەكانى ئاشكرا نەكات، بەڵێنى نەشكێنێ، وەگوێ ڕایەڵى دوژمنەكانى نەكات.



سەردان: ٢٤٧ بەش: ئادابەکان

ئایا تشریح (شیتەڵ) كردنی جەنازە بۆ مەبەستی پزیشكی دروستە؟ وە بینینى عەورەتی (پیاو یان ئافرەت) لەكاتی فحص دا ئایا هیچی تێدایە؟ئایا منداڵ بوون بە ڕێگاى بەرنامە دانان بۆ كوڕ یان كچ دروستە؟ حەزمان لێیە كوڕمان ببێت بۆمان شى بكەیتەوە كە چى بكەین؟