پێناسەى ئیجماع ، جۆرەکانى ، مەرجەکانى: ماڵپەڕی وەڵامەکان
پێناسەى ئیجماع ، جۆرەکانى ، مەرجەکانى
پرسیار:

ئەمەوێ بزانم ئایا ئیجماع چییە ؟ وجۆرەکانی چین ؟ وەمەرجەکانی چین ؟

بسم الله الرحمن الرحیم
سوپاس و ستایش بۆ خواى گەورە ، وە درودو سڵاو لە سەر گیانى پێغەمبەرى خوا ، وە لەسەر خێزان و كەس وكارى ئیماندارو هاوەڵان و شوێن كەوتوانى تا رۆژى دوایى.

پێناسەکەی : 
زانای پایەبەرز ( الشيخ ابن عثيمين ) ڕەحمەتی خوای لێ بێت دەڵێت:
ئیجماع لەڕووی زمانەوانیەوە: کۆدەنگی ودڵنیا بوونە.
وەلەئیستڵاحدا بریتی یە لە : (اتفاق مجتهدي هذه الأمة بعد النبي على حكم شرعي) .
واتە : کۆ دەنگی موجتەهیدانی ئەم ئومەتەیە لەدوای پێغەمبەر لەسەر حوکمێکی شەرعی .
جا کاتێ دەڵێین : " ئیتفاق و گۆدەنگی " : هەبوونی خیلاف دەچێتە دەرەوە، هەر چەند تەنها کەسێکیش بێت  ، و ئەو کات پێی ناوترێت ئیجماع  .
وەکاتێ دەڵێین " موجتەهیدان " : عەوام وکەسانی موقەلید دەچنە دەرەوە ؛ وهیچ حسابێک بۆ کۆ دەنگی وخیلافی ئەوان ناکرێت .
وکاتێ دەڵێین : " هذه الأمة " ئیجماعی غەیری ئەوان دەچێتە دەرەوە ؛ وحسابی بۆ ناکرێت .
وەکاتێ دەڵێین : " بعد النبي " : کۆدەنگیان لەسەر دەمی پێغەمبەردا دەچێتە دەرەوە ، وئیجماعی ئەوان پێی ناوترێت ئیجماع لەو ڕووەی بەبەڵگەی ئیجماع ئەژمار بکرێت ؛ چونکە لەو حاڵەتەدا بەڵگەکە بەڵگەی سوننەتی پێغەمبەرە ، جا بەڵگەی گوفتاری بێت یاخود کرداری وتەقریر (بێدەنگی کردن لێی) ، هەر بۆیە گەر هاوەڵێک بڵێت: ئێمە فڵانە کارمان دەکرد ، یاخود هاوەڵان فڵانە کاریان لەسەردەمی پێغەمبەردا دەکرد ، ئەوکات حوکمی ڕەفعی هەیە بۆلای پێغەمبەر ، نەک نەقڵ کردنی ئیجماع بێت .
وە کاتێ دەڵێین : " على حكم شرعي " : کۆ دەنگی ئەوان لەسەر بابەتی عەقڵی وعادی دەچێتە دەرەوە ، وپەیوەندی بەم بابەتەوە نی یە ، چونکە بابەتی ئیجماع بابەتێکی شەرعیە .

وەئیجماع بەڵگەی شەرعیە لەبەر چەند بەڵگەیەک لەوانە:
1 – ئایەتى : ( وكذلك جعلناكم أمة وسطاً لتكونوا شهداء على الناس ) .
واته: به‌م شێوازه‌ ئێوه‌مان گێڕاوه‌ به‌ ئوممه‌تێكی مامناوه‌ند، (وَسَطًا) واته‌: باشترین یان دادپه‌روه‌رترین ئوممه‌تن ، بۆ ئه‌وه‌ی ئێوه‌ له‌ ڕۆژی قیامه‌تدا ببنه‌ شایه‌ت به‌سه‌ر خه‌ڵكیه‌وه‌و شایه‌تی بۆ پێغه‌مبه‌ران ئه‌ده‌ن كه‌ دینیان به‌ ئوممه‌ته‌كانیان گه‌یاندووه‌، وه‌كو ئه‌وه‌ی كه‌ شایه‌تی بۆ نوح پێغه‌مبه‌ر ده‌ده‌ن كه‌ په‌یامی خوای گه‌وره‌ی گه‌یاندووه‌.

بڕگەی : ( شهداء على الناس ) شایەتی دان لەسەر کردەوەکانیان دەگرێتەوە ، وقسەی کەسی شایەتیش وەرگیراوە  .
2- ئایەتی : ( فإن تنازعتم في شيء ) .
 ئه‌گه‌ر له‌ هه‌ر شتێكدا كێشه‌ كه‌وته‌ نێوانتانه‌وه‌ له‌ دین و دونیا .
بەڵگەیە لەسەر ئەوەی کەلەسەری کۆ دەنگن حەقه . 
3- فەرمایشتی پێغەمبەر : " لا تجتمع أمتي على ضلالة " .
واتە: ئومەتەکەم لەسەر گومڕایی کۆ نابنەوە .
4- وەهەروەها دەڵێین : کۆ دەنگی ئوممەی ئیسلامی یان حەقە و یاخود باتڵ و ناحەقە ، خۆ ئەگەر حەق بوو ئەوا حوجە وبەڵگەی شەرعی یە ، وئەگەر باتڵ وناحەق بوو ئەوا چۆن دەکرێت ئەم ئومەتە کۆ دەنگ بێت لەسەر ناحەق لەکاتێکدا باشترین ئومەتە لەلای خودا ؟ ! ئەمە شتێکی مەحاڵە .

جۆرەکانی ئیجماع : 
ئیجماع دوو جۆرە : قەتعی ، و زەنی. 
1- ئیجماعی قەتعی (قطعي) : ئەوەیه کەئومەت هەموو لەسەری کۆ دەنگن وشتێکی زانراوە لای هەموان ، وەک ئیجماع وکۆدەنگی لەسەر ئەوەی پێنج نوێژەکە فەرزن ، و زینا حەرامە ، ئەم جۆرەیان هیچ کەسێک نکۆڵی لێ ناکات ، و کەس نییە بڵێ حوجە نی یە ، و کەسێک نکۆڵی لێ بکات کافر دەبێت گەر نەزان نەبێت . 
2- ئیجماعی زەنی (ظني) : ئەوەیان کە بەگەڕان و ورد بوونەوە نەبێت نازانرێت ، وزانایان لەگونجانی ڕوودانی دا ناکۆکن ، وتەواو ترین قسەیان قسەکەی ( شيخ الإسلام ابن تيمية ) کەلە ( العقيدة الواسطية ) دا دەڵێت: " والإجماع الذي ينضبط ما كان عليه السلف الصالح ، إذ بعدهم كثر الاختلاف وانتشرت الأمة " . أهـ . 
واتە: کۆ دەنگی ئەوەی دەکرێت بوونی هەبێت ئەوەیه کەلەسەردەمی سەلەف دا هەبوو ، چونکە لەدوای ئەوان خیلاف وناکۆکی زۆر بوو وئومەی ئیسلامیش فراوان بوو .

وەلەوە دڵنیابە کەناکرێت ئومەی ئیسلامی کۆک بێت لەسەر پێچەوانەی بەڵگەیەکی سەحیح وسەڕیح ونەسخ نەکراو ؛ ئوممەت کۆک نابێت مەگەر لەسەر حەق نەبێت ، و گەر کۆدەنگیەکت بینی وپێت وابوو پێچەوانەی ئەوەیە ، ئەوا بڕوانە : یان بەڵگەکە سەریح نی یە  ویاخود سەحیح نی یە، ویاخود نەسخ کراوە ،و یاخود لەبابەتەکەدا خیلاف هەیه وتۆ پێت نەزانیوە .

مەرجەکانی ئیجماع: 
ئیجماع چەند مەرجێکی هەیە لەوانە : 
1- بەڕێگایەکی سەحیح هاتبێت جا یان لەنێو زانایاندا مەشهور بێت ویاخود ئەو کەسەی نەقڵی کردووە سیقە بێت وموتاڵەعەیەکی فراوانی هەبێت.
2- پێش ئەو ئیجماعە خێلافێکی جێگیر نەبووبێت ، خۆ ئەگەر خیلاف هەبوو پێشتر : ئەوا بەئیجماع ئەژمار ناکرێت ؛ چونکە بۆچوون بەمردنی خاوەنەکانیان لەنێو ناچن وهەر حسابیان بۆ دەکرێت . 
ئیجماع خیلاف وناکۆکی پێشتر لانابات ، بەڵکو ڕێگری دەکات لەدروستبوونی خیلاف . 
ئائەوە بۆ چوونی ڕاست ودروستە ، لەبەر بەهێزی بەڵگەکانی . 
وەگوتراوە : ئەوە مەرج نی یە ، ودەکرێت لەسەردەمی دووەم دا ئیجماع دروست بێت لەسەر یەکێک لەبۆچوونەکانی ڕابردوو ، ودەبێتە حوجە بەسەر دوای خۆیەوە  .
وە لەلای جمهوری زانایان مەرج نی یە سەردەمی ئەو کەسانە کۆتایی بێت کەکۆدەنگیەکەیان پێک هێناوە ؛ ئیجماع تەنها بەکۆ دەنگ بوونیان دێتە دی ، ودواتر بۆ ئەوان وجگە لەوانیش نییە پێچەوانەی فەتوا بدەن ؛ چونکە ئەو بەڵگانەی کەدەبنە بەڵگە لەسەر حوجەیی ئیجماع باسی کۆتایی هاتنی سەردەمی تێدا نی یە ، وەهەروەها لەبەر ئەوەی ئیجماع لەکاتی کۆدەنگیەکەیانەوە دروست بووە ، ودواتر چ شتێک هەڵی دەوەشێنێتەوە ؟ 
وکاتێ هەندێ لەموجتەهیدەکان قسەیەکان کرد یاخود کردارێکیان کرد وبڵاو بووەوە لەنێو ئەهلی ئیجتیهاددا ، ونکۆڵیان لێ نەکرد لەکاتێکدا توانای نکۆڵی کردنیان هەبوو ، بۆ چوونێک هەیە دەڵێت: دەبێتە ئیجماع  . 
وەبۆ چوونێکی تر هەیە دەڵێت: دەبێتە حوجە ونابێتە ئیجماع  .

وەگوتراوە:  گەر سەردەمیان تەواو بوو پێش نکۆڵی کردن لێی ئەوا ئیجماعە ؛ چونکە بەردەوامی بێدەنگیان لەکاتێکدا توانای قسە کردن ونکۆڵی کردنیان هەیه : بەڵگەیه لەسەر ئەوەی هاوڕان ، ئەمە نزیکرترین بۆ چوونە لەحەقەوە .
" الأصول من علم الأصول " ( 62 – 64 ) .
والله أعلم .

سەردان: ١,٠٤٨ بەش: زانست و بانگەواز